Tentoonstelling vertelt Kamper tijd met Belgische ontheemden in WO I

(door Maarten van Gemert)  
KAMPEN – Ruim een eeuw geleden werd Kampen overspoeld door Belgen die vluchtten voor de Eerste Wereldoorlog. Stedelijk Museum Kampen haalt deze Kamper episode uit de vergetelheid met schilderijen van Koen Broucke. De Belgische kunstenaar slaat een brug tussen verleden en heden met het portretteren van vluchtelingen in Kampen anno 1914 èn anno 2024. De verhalen van toen spelen zich ook nu af.

Terwijl het Nederland lukte om neutraal te blijven in de Eerste Wereldoorlog (1914-1918), liep dat voor België dramatisch mis. De Duitsers ’moesten’ België binnenvallen om achter de Franse linies te komen. Het slagveld werd één grote slachting. Ruim een miljoen Belgen sloeg op de vlucht naar Nederland. Kampen vangt ze actief en eensgezind op. Achter de figuratief geschilderde portretten van Broucke gaan schrijnende verhalen schuil, waaronder die van zijn eigen overgrootmoeder. Aan de hand van een zeer illustratieve foto uit het Kamper Stadsarchief, komt de Kamper Stadsbrug van weleer ook terug in de schilderijen.

Toevluchtsoord
Op een bevolking van destijds 20.000 inwoners ving Kampen zo’n 2.000 Belgische ontheemden op, burgers en militairen. Omdat Nederland wel in de hoogste staat van paraatheid was, stroomden de Kamper kazernes leeg. Daardoor ontstond er ruimte en werden zo’n 1.600 militairen opgevangen. Zij werden ontwapend en geïnterneerd. De Kamper bevolking ontplooide tal van initiatieven voor de Belgische ontheemden, van bad, bed en brood tot aan dagbesteding en recreatie.
De vergelijking met de ’recente’ onmiddellijke en actieve opvang van Oekraïense ontheemden door inwoners, kerken en organisaties in IJsselmuiden dringt zich onmiskenbaar op. Kampen zette heden voor de overloop van asielzoekers het initiatief van De Thuisgevers op. Broucke brengt dan ook naast een jonge vrouw uit Oekraïne ook vrouwen uit Afghanistan en voormalig Joegoslavië in beeld en een man uit Eritrea.

Ongemakkelijk
Onder de geportretteerde vluchtelingen van toen zitten kunstenaars als Piet Mondriaan en Henri Wils. „Het verhaal van Mondriaan raakt me bijzonder,” vertelt Broucke voorafgaand aan de opening vrijdagmiddag, „misschien omdat hij een kunstenaar is, net als ik.” Koen Broucke (Sint Amandsberg, 1965) is reeds 30 tot 35 jaar actief als kunstenaar. Hij is altijd al met WOI bezig geweest, die in België dieper sporen heeft getrokken. „Slagvelden zijn in België alom aanwezig,” zegt hij daarover. Toen hij eind jaren tachtig de Leeuwenheuvel schilderde, een monument voor de Slag bij Waterloo in 1815, kroop de Eerste Wereldoorlog er al in.
De overgrootmoeder van Broucke, Hélène Govers-Debeen, verlaat in 1914 hoogzwanger haar woonplaats Oostende om met kinderen naar Nederland te vluchten. Een dubbel drama, vertelt haar achterneef, want voor de oorlog verloor ze al drie eigen kinderen. Hélène hield tijdens de oorlog een dagboek bij waarin ze haar hoop en wanhoop beschrijft. Broucke merkt op: „Ik voel me er ongemakkelijk onder en word er emotioneel van.”

Uniciteit
Koen Broucke is naast beeldend kunstenaar en historicus ook concertpianist. Tijdens de opening van de tentoonstelling, afgelopen vrijdag 4 oktober, speelde Broucke werk van de Oekraïense componist Valentyn Sylvestrov. De naar Nederland gevluchte Oekraïense zangeres Yana zong nadat burgemeester Sander de Rouwe de tentoonstelling had geopend en curator Yvonne Oordijk het geheel had toegelicht.
De uniciteit en actualiteit van de tentoonstelling ’Op Drift – Vluchten naar Kampen’ zit ’m in het doortrekken van de Kamper episode naar vandaag. In 2021 stuitte Geraart Westerink op de geschiedenis door de vondst van een aantal onbekende stukken uit die tijd. In de Kamper Almanak van 2021 beschrijft hij uitgebreid de episode onder de titel Gedwongen gastvrijheid. Over de vergelijking met Oekraïne merkt hij op dat het een herkenbaar proces is dat zich bij veel vluchtverhalen voordoet. In de loop van de tijd neemt het enthousiasme af en komen de kosten van de vluchtelingenopvang naar boven.

Invoelbaar
Yvonne Oordijk, curator van het museum, stuitte nu op de onbekende Kamper geschiedenis. Zij volgt Koen Broucke al jaren. Jolanda Slurink, woordvoerder van het museum, spreekt over een mooie combinatie van kunst en historie om de historie invoelbaar te maken. Broucke heeft het ”transparant” vastgelegd. Hij wil door het masker van mensen heen kijken. Het masker van vluchtelingen nu en 110 jaar geleden. Toen Kampen een prestatie van formaat in gastvrijheid neerzette. Voor de Belgische ontheemden op de vlucht voor WOI. Samen met ontheemden van nu tot half maart in Stedelijk Museum Kampen geportretteerd door Koen Broucke: Op Drift – Vluchten naar Kampen 1914-2024.

Koen Broucke op ‘zijn’ tentoonstelling “Op Drift – Vluchten naar Kampen 1914-2024” (foto: Maarten van Gemert)